"Nasîruddin Tûsî (ö. 672/1274) mantığında zorunluluk ve imkân kavramları etrafında şekillenen kipler mantığı, bir yandan İbn Sînâ’dan (ö. 428/1037) devralınan teorik çerçevenin sürekliliğini diğer yandan ise İbn Sînâ sonrası mantık geleneğinde ortaya çıkan eleştiri ve katkıların sistem içi bir değerlendirmesini yansıtmaktadır. Bu bakımdan Tûsî, mantık sisteminin temelini büyük ölçüde İbn Sînâ’nın zorunluluk ve imkân anlayışı üzerine kurmaktadır. Bununla birlikte özellikle Ömer b. Sehlân es-Sâvî (ö. 540/1145 [?]) ve Fahreddin Râzî’nin (ö. 606/1210) kipleri isimlendirme ve kavramsal olarak ayrıştırma konusundaki yaklaşımları, Tûsî’nin terminolojisi üzerinde belirgin bir etki bırakmıştır. Ancak Râzî’nin filozoflara yönelik eleştirileri, Tûsî açısından yalnızca aktarılacak görüşler değil, aynı zamanda çözüm üretilmesi gereken teorik problemler olarak değerlendirilmektedir. Bu durum, Tûsî’nin, Râzî’nin kavramsal çerçevesinden yararlanmakla birlikte onun eleştirilerini de sistemi yeniden düşünmeye sevk eden bir imkân olarak gördüğünü göstermektedir.

Bu bağlamda Tûsî’nin problem haline getirdiği temel meseleler arasında imkânın vücûdîliği problemiyle ilişkili olarak istidâdî imkân, tümel önermelerde zorunluluğun bulunmadığı sürekliliğin imkânı, zat–vasıf ayrımı ile kuvve–fiil ayrımının kıyasta ilke olarak kullanımı yer almaktadır. Tûsî, bu problemlerin bir uzantısı olarak İbn Sînâcı sistem içerisinde ortaya çıkan bazı teorik çıkmazların da açıkça farkındadır. Özellikle zorunlu–sürekli ayrımından kaynaklanan ve küçük öncülü mümkün kipli birinci şekil kıyasların sonuç vermesiyle ilgili problemler, bu çıkmazların başlıca örnekleri arasında yer almaktadır. Tûsî, söz konusu sorunu çözmek amacıyla zorunlu–sürekli ayrımını, kipli önermelerden farklı olarak kıyas bağlamında yeniden değerlendirmekte ve bu yolla kıyaslarda tutarlılığı sağlamayı amaçlamaktadır.

Bu çerçevede çalışmanın ilk bölümünde İbn Sînâ’dan Tûsî’ye uzanan kavramsal gelişim ele alınmakta; ikinci bölümde Tûsî’de zorunluluk ve imkân kavramlarının mahiyeti ile kipli önermeler incelenmektedir. Üçüncü bölümde ise kipli kıyaslar ve burhan bağlamında bu kavramlara yüklenen anlamlar ile kullanım biçimleri değerlendirilmektedir."

***

Mustafa Özbakır, 1993 yılında Konya’nın Seydişehir ilçesinde doğdu. 2011 yılında Karatay Konya Anadolu İmam-Hatip Lisesi’nden, 2016 yılında İstanbul 29 Mayıs Üniversitesi Uluslararası İslam ve Din Bilimleri Fakültesi’nden mezun oldu. 2019 yılında İstanbul 29 Mayıs Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Temel İslam Bilimleri Anabilim Dalında yüksek lisansını tamamladı. 2025 yılında “Nasîruddin Tûsî Mantığında Zorunluluk ve İmkân” isimli teziyle doktor unvanını aldı. 2017-2018 yıllarında Bolu Abant İzzet Baysal Üniversitesi İlahiyat Fakültesi’nde araştırma görevlisi olarak çalıştı. 2018-2022 yılları arasında Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı’nda Yazma Eser Uzmanı olarak görev yaptı. 2022 yılında atanmış olduğu Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Mantık Anabilim Dalında araştırma görevlisi olarak görevine devam etmektedir.